🔴 By | गीतांजली थोरात
🟡 इस्रोमध्ये ‘ब्रेन ड्रेन’चा स्फोट — भारताचे अंतराळ स्वप्न धोक्यात?
भारताच्या अंतराळ क्षेत्रात मोठा हादरा बसण्याची चिन्हे दिसत आहेत, कारण इस्रोमधून अनुभवी शास्त्रज्ञांच्या राजीनाम्यांची मालिका सुरू झाल्याची चर्चा वेगाने पसरत आहे. गेल्या काही काळात काही वरिष्ठ वैज्ञानिकांनी पद सोडल्याचे संकेत मिळत असून, यामुळे वैज्ञानिक वर्तुळात चिंता व्यक्त केली जात आहे. इस्रोने आतापर्यंत १०० हून अधिक यशस्वी मोहिमा पूर्ण केल्या आहेत, आणि त्या यशामागे अनुभवी तज्ज्ञांची मोठी भूमिका राहिली आहे. अशा परिस्थितीत अनुभवी मेंदू बाहेर पडत असल्याने ही केवळ वैयक्तिक घटना नसून ‘ब्रेन ड्रेन’चा गंभीर संकेत मानला जात आहे. कामाचा वाढता ताण, मर्यादित संसाधने आणि संशोधनातील अडचणी यामुळे ही परिस्थिती निर्माण होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे आता प्रश्न अधिक गंभीर बनतो — भारत आपली सर्वोत्तम प्रतिभा टिकवू शकणार का?
🟡 संरक्षणालाही धोका? अंतराळ क्षेत्रातील धक्क्याचे पडसाद
इस्रोमधील या घडामोडींचा परिणाम केवळ वैज्ञानिक क्षेत्रापुरता मर्यादित राहणार नाही, तर त्याचे पडसाद थेट देशाच्या संरक्षण व्यवस्थेवर उमटू शकतात. भारताचे ५० पेक्षा अधिक उपग्रह संचार, हवामान, नेव्हिगेशन आणि संरक्षणासाठी कार्यरत आहेत, आणि त्यामागे इस्रोची महत्त्वाची भूमिका आहे. अनुभवी शास्त्रज्ञांची संख्या कमी झाल्यास प्रकल्पांची गती मंदावण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे, ज्यामुळे नवीन मोहिमांचे वेळापत्रक प्रभावित होऊ शकते. गेल्या काही वर्षांत भारताने दरवर्षी सरासरी ५ ते ७ प्रक्षेपण यशस्वीपणे पूर्ण केले आहेत, आणि ही सातत्यता टिकवणे महत्त्वाचे आहे. या पार्श्वभूमीवर जागतिक स्तरावर सुरू असलेल्या स्पर्धेत भारताची स्थिती काही प्रमाणात कमकुवत होण्याची भीती आहे. त्यामुळे ही परिस्थिती राष्ट्रीय सुरक्षेशीही संबंधित ठरते.
🟡 परदेशाकडे ओढा: ‘कोट्यवधींचे पगार’ आणि प्रगत संधींचा मोह
भारतीय शास्त्रज्ञांसाठी जागतिक स्तरावर संधींचे दरवाजे मोठ्या प्रमाणात खुले झाले आहेत, आणि यामुळे त्यांचा परदेशाकडे ओढा वाढताना दिसतो. अमेरिका, युरोप, कॅनडा आणि जपानसारख्या देशांमध्ये अंतराळ संशोधनासाठी दरवर्षी अब्जावधी डॉलरची गुंतवणूक केली जाते, जी भारताच्या तुलनेत अनेक पटींनी जास्त आहे. या देशांमध्ये अत्याधुनिक प्रयोगशाळा, मोठ्या प्रमाणावर निधी आणि नवकल्पनांना प्रोत्साहन दिले जाते. काही प्रकरणांमध्ये कोट्यवधींचे पगार, प्रगत तंत्रज्ञान आणि अधिक संशोधन स्वातंत्र्य मिळत असल्याने वैज्ञानिकांना आकर्षण वाटते. इस्रायलसारख्या देशांमध्येही संशोधनाला वेग देण्यासाठी विशेष धोरणे राबवली जातात. त्यामुळे भारतीय प्रतिभा जागतिक बाजारपेठेत वेगाने स्थलांतरित होण्याची शक्यता अधिक बळकट होत आहे.
🟡 सरकार सतर्क होणार का? निर्णायक पावले उचलली जातील का?
या वाढत्या परिस्थितीमुळे केंद्र सरकारवर दबाव निर्माण होत असून, तातडीने उपाययोजना करण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे. भारताचा अंतराळ कार्यक्रम गेल्या काही दशकांत वेगाने वाढला असला, तरी जागतिक स्तरावर स्पर्धा अधिक तीव्र होत आहे. शास्त्रज्ञांचे वेतन, सुविधा आणि संशोधनासाठीचा निधी वाढवण्याबरोबरच नवीन प्रकल्प आणि संधी निर्माण करण्यावर भर दिला जाऊ शकतो. खासगी क्षेत्रातील सहभाग वाढवून अधिक प्रक्षेपण आणि संशोधन प्रकल्प हाती घेण्याची शक्यता आहे. तसेच दरवर्षी अधिक वैज्ञानिकांची भरती आणि प्रशिक्षण कार्यक्रम राबवण्यावरही लक्ष दिले जाऊ शकते. मात्र, हे सर्व उपाय कितपत जलद राबवले जातात, यावरच या संकटाचे गांभीर्य अवलंबून राहील.
:🟡 भारत आपले शास्त्रज्ञ वाचवणार, की ते इतर देश घडवणार?
इस्रोमधील राजीनाम्यांची ही लाट एक गंभीर इशारा देत आहे की, देशातील सर्वोत्तम मेंदू टिकवण्यासाठी तातडीने ठोस पावले उचलणे आवश्यक आहे. भारत दरवर्षी हजारो तंत्रज्ञ आणि संशोधक तयार करतो, परंतु त्यातील काही मोठ्या प्रमाणात परदेशात संधी शोधतात, ही वस्तुस्थिती आहे. अंतराळ आणि संरक्षण क्षेत्रातील सातत्य टिकवणे हे देशाच्या भविष्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. जागतिक स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी भारताने वेगाने आणि ठाम निर्णय घेणे गरजेचे आहे. अन्यथा ‘ब्रेन ड्रेन’ ही समस्या अधिक तीव्र होऊन देशाच्या प्रगतीला मोठा अडथळा ठरू शकते. शेवटी प्रश्न एकच उरतो — भारत स्वतःची प्रतिभा जपणार, की ती इतर देशांच्या प्रगतीसाठी वापरली जाणार?
