🔴 By | प्रवीण कदम
🟡 कृत्रिम बुद्धिमत्तेने संपूर्ण आनुवंशिक आराखडा तयार केला
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने पूर्णपणे नवीन आनुवंशिक रचना असलेले कार्यक्षम विषाणू तयार करण्यात वैज्ञानिकांना यश आले आहे. अमेरिकेतील स्टॅनफर्ड विद्यापीठ आणि आर्क संस्थेतील संशोधकांनी Evo-1 आणि Evo-2 या आनुवंशिक माहितीवर आधारित कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालींचा वापर केला. या प्रणालींनी विषाणूंच्या आनुवंशिक क्रमांचा अभ्यास करून संपूर्ण विषाणू-जीनोमचे नवीन आराखडे तयार केले. हा प्रयोग महत्त्वाचा आहे कारण यापूर्वी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर प्रामुख्याने आनुवंशिक क्रमांचे विश्लेषण किंवा विशिष्ट जैविक वैशिष्ट्यांचा अंदाज घेण्यासाठी केला जात होता; येथे मात्र संगणकीय प्रणालीने कार्यक्षम विषाणूच्या संपूर्ण आनुवंशिक आराखड्याच्या निर्मितीत थेट भूमिका बजावली.
🟡 हे विषाणू मानवांवर हल्ला करणारे नाहीत
या संशोधनाचा अर्थ मानवांना संक्रमित करणारा नवीन विषाणू तयार झाला, असा अजिबात नाही. वैज्ञानिकांनी बॅक्टेरियांना म्हणजेच जिवाणूंना संक्रमित करणाऱ्या जिवाणुभक्षी विषाणूंवर लक्ष केंद्रित केले. या विषाणूंना शास्त्रीय भाषेत बॅक्टेरियोफेज म्हटले जाते. प्रयोगासाठी Escherichia coli अर्थात ई. कोलाई या जिवाणूला लक्ष्य करण्यात आले. संशोधकांनी वापरलेल्या पद्धतीमध्ये मानव, प्राणी किंवा वनस्पतींना संक्रमित करणाऱ्या विषाणूंची आनुवंशिक माहिती प्रशिक्षणासाठी टाळण्यात आली. त्यामुळे या प्रयोगातून सध्या मानवांना संसर्ग करणारा विषाणू तयार झाल्याचा कोणताही पुरावा उपलब्ध नाही.
🟡 २८५ आराखड्यांची प्रयोगशाळेत तपासणी; १६ ठरले कार्यक्षम
कृत्रिम बुद्धिमत्तेने तयार केलेल्या असंख्य संभाव्य आनुवंशिक आराखड्यांपैकी निवडक आराखडे प्रत्यक्ष प्रयोगशाळेत तयार करून तपासण्यात आले. २८५ आराखड्यांची चाचणी करण्यात आली आणि त्यापैकी १६ विषाणू कार्यक्षम असल्याचे आढळले. या विषाणूंना जिवाणूंच्या पेशींमध्ये प्रवेश करून त्यांची वाढ रोखण्याची आणि जिवाणू पेशींचा नाश करण्याची क्षमता होती. विशेष म्हणजे या नव्या विषाणूंच्या आनुवंशिक रचनांमध्ये नैसर्गिकरित्या आढळणाऱ्या संबंधित विषाणूंपेक्षा मोठ्या प्रमाणात नवीन बदल आढळले. काही रचनांमधील बदल ज्ञात नैसर्गिक आनुवंशिक क्रमांमध्ये आढळत नसल्याचेही संशोधकांनी नोंदवले आहे.
🟡 औषध-प्रतिरोधक जिवाणूंविरुद्ध उपचाराची नवी शक्यता
या संशोधनाचे सर्वात आशादायक क्षेत्र म्हणजे प्रतिजैविक औषधांना दाद न देणाऱ्या जिवाणूंविरुद्ध उपचार. अनेक रोगकारक जिवाणूंमध्ये प्रतिजैविक औषधांविरुद्ध प्रतिकारशक्ती वाढत असल्यामुळे आधुनिक वैद्यकासमोर मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे. जिवाणुभक्षी विषाणू विशिष्ट जिवाणूंना लक्ष्य करून त्यांचा नाश करू शकतात. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने अशा विषाणूंच्या आनुवंशिक रचना वेगाने तयार करता आल्यास भविष्यात विशिष्ट जिवाणू किंवा औषध-प्रतिरोधक जिवाणूंसाठी अधिक लक्ष्यित उपचार विकसित करण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते. मात्र हे तंत्रज्ञान सध्या प्रयोगशाळेतील संकल्पना सिद्ध करण्याच्या टप्प्यावर आहे; मानवांवरील उपचार म्हणून त्याची सुरक्षितता आणि परिणामकारकता सिद्ध झालेली नाही.
🟡 जैवसुरक्षेचा नवा प्रश्न; कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षमतेवर नियंत्रणाची गरज
या वैज्ञानिक यशामुळे दुसरीकडे जैवसुरक्षा आणि दुहेरी-वापराच्या तंत्रज्ञानाचा प्रश्न अधिक गंभीर झाला आहे. सध्याच्या प्रयोगात मानवांना संक्रमित करणारे विषाणू तयार करण्यात आलेले नाहीत; तरीही कृत्रिम बुद्धिमत्ता संपूर्ण विषाणू-जीनोमची कार्यक्षम रचना तयार करू शकते, हे प्रत्यक्ष प्रयोगातून सिद्ध झाले आहे. त्यामुळे भविष्यात अशाच तंत्रज्ञानाचा गैरवापर होऊ नये यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालींमध्ये सुरक्षा उपाय, आनुवंशिक पदार्थांच्या निर्मितीवर तपासणी, प्रयोगशाळेतील जैवसुरक्षा आणि वैज्ञानिक देखरेख अशा अनेक स्तरांवर नियंत्रण आवश्यक ठरणार आहे. तज्ज्ञांच्या मते, केवळ कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीवर नियंत्रण ठेवणे पुरेसे नसून संपूर्ण जैविक संशोधन साखळी सुरक्षित करणे आवश्यक आहे.
🟡 विज्ञानातील ऐतिहासिक पाऊल; मात्र ‘मानवनिर्मित घातक विषाणू’ असा दावा चुकीचा
या संशोधनाचे वैज्ञानिक महत्त्व नाकारता येणार नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्तेने तयार केलेल्या आनुवंशिक आराखड्यांपैकी काही आराखडे प्रत्यक्ष जैविक प्रणालीमध्ये कार्य करू शकतात, हे प्रथमच ठोस प्रयोगात्मक पुराव्याने दाखवण्यात आले आहे. मात्र याला “कृत्रिम बुद्धिमत्तेने घातक मानवी विषाणू तयार केला” असे म्हणणे वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीचे ठरेल. सध्याचा प्रयोग जिवाणूंना संक्रमित करणाऱ्या जिवाणुभक्षी विषाणूंपुरता मर्यादित आहे. त्यामुळे या संशोधनाकडे एकाच वेळी औषध-प्रतिरोधक जिवाणूंविरुद्ध संभाव्य नवे शस्त्र आणि भविष्यातील जैवसुरक्षेसाठी गंभीर इशारा अशा दोन्ही दृष्टिकोनातून पाहणे अधिक योग्य ठरेल.
