🔴 Bt | गीतांजली थोरात
🟡 प्रस्तावाची पार्श्वभूमी आणि उद्दिष्ट
रशियाने भारताशी थेट रेल्वे मार्ग सुरू करण्याचा प्रस्ताव मांडल्याची बातमी समोर आल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर याची मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. या प्रकल्पामागचा मुख्य हेतू म्हणजे रशिया, मध्य आशियातील देश आणि भारत यांच्यातील आर्थिक, व्यापारी आणि प्रवासी दळणवळण अधिक सुलभ करणे हा आहे. सध्या या देशांमधील व्यापार प्रामुख्याने समुद्री मार्गाने किंवा हवाई मार्गाने होतो, ज्यामध्ये वेळ आणि खर्च दोन्ही अधिक लागतात. त्यामुळे एक थेट रेल्वे मार्ग उपलब्ध झाला, तर तो एक स्वस्त, जलद आणि टिकाऊ पर्याय ठरू शकतो. याशिवाय, या प्रकल्पामुळे भारताची मध्य आशियाशी थेट भौगोलिक जोडणी होईल, जी आजपर्यंत मर्यादित स्वरूपात आहे. त्यामुळे हा प्रस्ताव केवळ वाहतूक प्रकल्प नसून एक मोठा धोरणात्मक आणि आर्थिक उपक्रम मानला जात आहे.
🟡 संभाव्य रेल्वे मार्ग आणि अंतर
या प्रस्तावित रेल्वे मार्गाचा आराखडा अत्यंत विस्तृत आणि बहुराष्ट्रीय आहे. हा मार्ग रशियातून सुरू होऊन कझाकस्तान, उझबेकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान आणि इराणमार्गे भारतात पोहोचू शकतो. काही तज्ज्ञांच्या मते, पर्यायी मार्ग म्हणून अफगाणिस्तानचा समावेश देखील विचाराधीन आहे, मात्र त्या भागातील सुरक्षा परिस्थिती लक्षात घेता हा पर्याय अधिक आव्हानात्मक ठरू शकतो. या संपूर्ण मार्गाची लांबी अंदाजे ७ ते ८ हजार किलोमीटर दरम्यान असू शकते, जी भारतातील सर्वात लांब रेल्वे प्रवासांपेक्षा कितीतरी पटीने मोठी आहे. या मार्गामध्ये पर्वतीय प्रदेश, वाळवंट आणि विविध हवामान पट्टे पार करावे लागतील, त्यामुळे तांत्रिक आणि अभियांत्रिकी दृष्टीने हा प्रकल्प अत्यंत गुंतागुंतीचा ठरतो. तरीही, योग्य नियोजन आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्यामुळे हा मार्ग वास्तवात आणणे शक्य आहे.
🟡 आर्थिक आणि व्यापारी फायदे
या रेल्वे मार्गामुळे भारत आणि रशिया तसेच इतर मध्य आशियाई देशांमधील व्यापाराला मोठी चालना मिळण्याची शक्यता आहे. सध्या समुद्री मार्गाने माल पोहोचवण्यासाठी साधारणतः ३० ते ४० दिवस लागतात, परंतु रेल्वे मार्ग उपलब्ध झाल्यास हा कालावधी कमी होऊन १० ते १५ दिवसांपर्यंत येऊ शकतो. यामुळे उद्योग, निर्यातदार आणि व्यापाऱ्यांसाठी वेळ आणि खर्च दोन्हीची मोठी बचत होईल. विशेषतः तेल, गॅस, कोळसा, धान्य, औद्योगिक यंत्रसामग्री आणि इतर वस्तूंच्या देवाणघेवाणीत मोठी वाढ अपेक्षित आहे. याशिवाय, या मार्गामुळे पर्यटनालाही चालना मिळू शकते, कारण लोकांना विविध देशांमध्ये रेल्वेने प्रवास करण्याचा एक नवीन आणि रोमांचक पर्याय मिळेल. त्यामुळे हा प्रकल्प आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत फायदेशीर ठरू शकतो.
🟡 भारताची आंतरराष्ट्रीय रेल्वे कनेक्टिव्हिटी
सध्या भारताची आंतरराष्ट्रीय रेल्वे कनेक्टिव्हिटी मर्यादित स्वरूपातच आहे. भारत-पाकिस्तान दरम्यान अटारी-लाहोर रेल्वे सेवा, भारत-बांगलादेश दरम्यान कोलकाता-ढाका आणि इतर काही मार्ग, तसेच भारत-नेपाळ दरम्यान जयनगर-कुर्था रेल्वे सेवा उपलब्ध आहे. याशिवाय भूतान आणि म्यानमारसोबत रेल्वे जोडणी विकसित करण्यासाठी प्रकल्प सुरू आहेत, परंतु ते अद्याप पूर्णत्वास गेलेले नाहीत. एकूणच, भारताची थेट रेल्वे जोडणी सध्या ३ ते ४ देशांपुरती मर्यादित आहे. या पार्श्वभूमीवर, रशियासारख्या दूरच्या आणि मोठ्या देशाशी रेल्वे मार्गाने थेट संपर्क प्रस्थापित करणे ही एक मोठी आणि ऐतिहासिक पायरी ठरू शकते. यामुळे भारताचे जागतिक व्यापार नेटवर्क अधिक मजबूत होईल.
🟡 अंमलबजावणीतील आव्हाने आणि भविष्यातील शक्यता
या प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीमध्ये अनेक मोठी आव्हाने आहेत. सर्वप्रथम, या मार्गात अनेक देशांचा समावेश असल्यामुळे त्यांच्यातील राजकीय संबंध, धोरणात्मक हितसंबंध आणि परस्पर सहकार्य अत्यंत महत्त्वाचे ठरेल. काही प्रदेशांमध्ये सुरक्षा परिस्थितीही चिंताजनक असल्यामुळे रेल्वे मार्ग सुरक्षित ठेवणे हे मोठे आव्हान आहे. तसेच, वेगवेगळ्या देशांमध्ये रेल्वे रुळांची रुंदी (गेज) वेगवेगळी असल्यामुळे तांत्रिक अडचणी निर्माण होऊ शकतात, ज्यासाठी विशेष उपाययोजना करावी लागेल. या प्रकल्पाचा एकूण खर्चही प्रचंड असू शकतो, जो हजारो कोटी रुपयांमध्ये जाऊ शकतो. मात्र, या सर्व अडचणींवर मात करून हा प्रकल्प पूर्ण झाला, तर तो आशिया आणि युरोपला जोडणारा एक महत्त्वाचा आर्थिक आणि परिवहन कॉरिडॉर ठरू शकतो. भविष्यात हा मार्ग जागतिक व्यापाराच्या दृष्टीने एक गेम-चेंजर ठरू शकतो.
