🔴 By | सोनल शर्मा
मुंबई : मुंबईसारख्या महानगरात एकीकडे पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर पाणी साचते, तर दुसरीकडे पाणीटंचाई दूर करण्यासाठी उपलब्ध पावसाच्या पाण्याचा पुरेपूर वापर करण्याचे आव्हान कायम आहे. शहरातील रस्ते, पदपथ आणि इमारतींच्या आवारांचे वाढते काँक्रीटीकरण, पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यासाठी कमी होत चाललेल्या जागा आणि भूजल पुनर्भरणाकडे होणारे दुर्लक्ष या मुद्द्यांवर मुंबईचे माजी उपमहापौर बाबुभाई भवानजी यांनी चिंता व्यक्त केली आहे. शहरांमधील पाणीटंचाईवर मात करण्यासाठी भूजल पातळी वाढविण्याच्या दृष्टीने गंभीर आणि नियोजनबद्ध प्रयत्न झाले पाहिजेत, अशी मागणी त्यांनी केली आहे.
🟡 काँक्रीटीकरणामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्याचा प्रश्न
बाबुभाई भवानजी यांच्या मते, मुंबईतील रस्ते, पदपथ आणि इमारतींचे आवार मोठ्या प्रमाणावर सिमेंट काँक्रीटने व्यापले जात असल्यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्याची नैसर्गिक प्रक्रिया बाधित होत आहे. परिणामी, पावसाचे पाणी जमिनीत जिरण्याऐवजी नाल्यांमधून समुद्राकडे वाहून जाते. पावसाळ्यात उपलब्ध होणाऱ्या या पाण्याचा भूजल पुनर्भरणासाठी योग्य वापर केला, तर शहराच्या पाणी व्यवस्थापनाला मदत होऊ शकते, असे त्यांनी म्हटले आहे. भवानजी यांनी सांगितले की, ते मुंबईचे उपमहापौर असताना पावसाचे पाणी जमिनीत मुरविण्यासाठी अर्थात रेनवॉटर हार्वेस्टिंगची योजना सुरू करण्यात आली होती. मात्र, प्रशासनाच्या निष्क्रियतेमुळे ही योजना आता केवळ कागदावर राहिल्याचा आरोप त्यांनी केला. या योजनेची प्रभावी अंमलबजावणी झाली असती, तर पावसाचे पाणी साठविणे आणि भूजल पातळी वाढविण्याच्या प्रयत्नांना अधिक चालना मिळाली असती, असे त्यांचे म्हणणे आहे.
🟡 पाणीटंचाईवर मात करण्यासाठी काय आहेत उपाय?
पावसाचे पाणी जमिनीत मुरविण्यासाठी इमारतींची आवारे पूर्णपणे काँक्रीटमुक्त ठेवण्याचा प्रयत्न करावा, पदपथांवर पाणी जमिनीत झिरपण्यासाठी योग्य अंतर ठेवून फरशा बसवाव्यात, तसेच मैदाने आणि उद्यानांच्या कडेला पाणी मुरविण्यासाठी विशेष रचना उभाराव्यात, अशा सूचना भवानजी यांनी केल्या आहेत. या रचनांमध्ये दगडांचा वापर करून पावसाचे पाणी जमिनीत झिरपण्यास मदत करता येऊ शकते, असे त्यांनी सुचविले. पावसाच्या पाण्याच्या निचऱ्यासाठी व्यवस्था उभारताना पाणी जमिनीत मुरण्याची क्षमता वाढविणाऱ्या पद्धतींचा अवलंब करण्याची गरजही त्यांनी व्यक्त केली. मात्र, अशा रचना तयार करताना मातीचा प्रकार, भूजलाची स्थिती, पाण्याच्या निचऱ्याची गरज आणि तांत्रिक निकष यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. योग्य नियोजनातून पावसाचे पाणी साठवणे आणि जमिनीत मुरविणे शक्य झाल्यास भूजल पुनर्भरणाला हातभार लागू शकतो.
🟡 शहरापासून गावापर्यंत जलसंधारणाची गरज
भूजल पुनर्भरणाची मोहीम केवळ मुंबई किंवा मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित न ठेवता गावांमध्येही राबवावी, अशी भूमिका भवानजी यांनी मांडली आहे. सरकारी आणि खासगी जमिनी, गृहनिर्माण संस्था, औद्योगिक परिसर, क्रीडांगणे, उद्याने, शाळा, महाविद्यालये आणि रुग्णालयांच्या परिसरात पावसाचे पाणी जमिनीत मुरविण्यासाठी आवश्यक उपाययोजना करण्याचे आवाहन त्यांनी केले. यासोबतच मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करून लावलेल्या झाडांची नियमित देखभाल करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले. शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये जलसंधारणाविषयी केवळ सैद्धांतिक शिक्षण न देता विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कृतीतूनही प्रशिक्षण द्यावे, असेही त्यांनी सुचविले. पाणीटंचाईचा प्रश्न केवळ पाण्याचा पुरवठा वाढवून सुटणार नाही, तर उपलब्ध पाण्याचे संवर्धन, पावसाच्या पाण्याचे योग्य नियोजन आणि भूजल पुनर्भरण यांनाही तितकेच महत्त्व द्यावे लागेल. पावसाळ्यात वाहून जाणाऱ्या पाण्याचा किती भाग जमिनीत मुरवता येईल, यासाठी स्थानिक परिस्थितीनुसार नियोजन करणे आणि राबविण्यात येणाऱ्या योजनांची नियमित देखरेख करणे गरजेचे आहे. मुंबईसह राज्यातील शहरांच्या भविष्यातील पाणी सुरक्षिततेसाठी हा मुद्दा महत्त्वाचा ठरू शकतो.
