मध्य पूर्व मध्ये सुरू असलेल्या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर 27 मार्च 2026 रोजी इराणने स्ट्रेट ऑफ होर्मुजमध्ये चीनची दोन जहाजे अडवली. या घटनेमुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठी खळबळ उडाली आहे. जागतिक व्यापार आणि तेल पुरवठ्यावर याचे गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. आतापर्यंत इराणने केवळ अमेरिका आणि इस्रायल समर्थक देशांना लक्ष्य केले होते, मात्र आता परिस्थिती अधिकच गंभीर झाली आहे.
इराणच्या रिव्होल्यूशनरी गार्ड्स (IRGC) ने स्पष्ट केले आहे की स्ट्रेट ऑफ होर्मुज हा समुद्री मार्ग त्यांच्या नियंत्रणाखाली आहे. काही अटींशिवाय कोणत्याही जहाजाला प्रवेश दिला जाणार नाही, असा इशारा देण्यात आला आहे. विशेषतः अमेरिका आणि इस्रायलशी संबंधित देशांच्या जहाजांना सावध राहण्याचे सांगितले आहे. मात्र चीनच्या जहाजांवर कारवाई झाल्याने इराणच्या भूमिकेबाबत प्रश्न निर्माण झाले आहेत.
या तणावामागील पार्श्वभूमी पाहिली तर फेब्रुवारी 2026 मध्ये अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर कारवाई केल्यानंतर परिस्थिती चिघळली. त्याला प्रत्युत्तर म्हणून इराणने स्ट्रेट ऑफ होर्मुजवर नियंत्रण मिळवत हा मार्ग बंद करण्याचा निर्णय घेतला. सुरुवातीला काही देशांना सूट देण्यात आली होती. मात्र युद्ध तीव्र होत गेल्याने धोरणात बदल झाल्याचे दिसून येत आहे.
स्ट्रेट ऑफ होर्मुज हा जगातील सर्वात महत्त्वाचा तेल वाहतुकीचा मार्ग मानला जातो. जगातील सुमारे 20 टक्के कच्च्या तेलाची वाहतूक याच मार्गातून होते. त्यामुळे येथे निर्माण झालेला तणाव जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी मोठा धोका ठरू शकतो. अनेक जहाजे सध्या मार्गात अडकली असून काहींनी पर्यायी मार्ग स्वीकारला आहे.
सध्याच्या परिस्थितीत अनेक व्यापारी जहाजे या मार्गावर थांबलेली आहेत किंवा परत फिरत आहेत. काही जहाजांना परवानगी किंवा शुल्क आकारूनच प्रवेश दिला जात असल्याचे समोर येत आहे. चीनच्या जहाजांवरही कारवाई झाल्याने कोणताही देश पूर्णपणे सुरक्षित नसल्याचे स्पष्ट झाले आहे. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय समुदायात चिंता वाढली आहे.
या संपूर्ण परिस्थितीचा सर्वात मोठा परिणाम तेलाच्या किमतींवर होऊ शकतो. होर्मुज मार्ग बंद राहिल्यास जागतिक बाजारात तेलाचे दर झपाट्याने वाढण्याची शक्यता आहे. याचा थेट परिणाम भारतासह अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेवर होऊ शकतो. इंधन महागाई वाढल्याने सामान्य नागरिकांवरही त्याचा परिणाम जाणवू शकतो.
याशिवाय चीन आणि इराण यांच्यातील संबंधांवरही या घटनेचा परिणाम होऊ शकतो. चीन हा इराणचा महत्त्वाचा आर्थिक भागीदार आहे. तरीही जहाजे अडवल्यामुळे दोन्ही देशांमध्ये अविश्वास निर्माण होण्याची शक्यता आहे. यामुळे भविष्यातील व्यापार व्यवहारांवरही परिणाम होऊ शकतो.
दरम्यान, अमेरिका आणि त्यांचे सहयोगी देश हा समुद्री मार्ग खुला करण्यासाठी लष्करी पर्यायांचा विचार करू शकतात. अशा परिस्थितीत संघर्ष आणखी तीव्र होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. यामुळे मिडल ईस्टमधील परिस्थिती अधिकच अस्थिर होऊ शकते.
एकूणच पाहता, स्ट्रेट ऑफ होर्मुजमधील सध्याची परिस्थिती ही केवळ प्रादेशिक प्रश्न राहिलेली नाही. इराणने चीनच्या जहाजांनाही अडवल्याने जागतिक स्तरावर मोठा संदेश गेला आहे. पुढील काही दिवसांत हा तणाव आणखी वाढण्याची शक्यता असून जगभरातील देश परिस्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत.
